Антибиотиклар ХХ аср тиббиётидаги энг муҳим кашфиётлардан бири ҳисобланади. Улар инфекцион касалликлардан миллионлаб инсонларнинг ҳаётини сақлаб қолди ва замонавий тиббиёт тараққиётига йўл очди. Бироқ вақт ўтиши билан антибиотикларнинг назоратсиз ва асоссиз қўлланилиши жиддий глобал муаммо — антибиотикка чидамлилик (резистентлик)ни келтириб чиқарди.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти антибиотикка чидамлиликни инсоният саломатлигига таҳдид солаётган энг катта хавфлардан бири сифатида баҳолайди. Ана шу хавф антибиотикларни фақат шифокор рецепти асосида бериш амалиётини жорий этишга туртки бўлди. Бироқ бу жараён мамлакат ва минтақаларда турлича кечди.

АҚШда антибиотиклар 1940-йилларда, айниқса Иккинчи жаҳон уруши даврида оммавий қўлланила бошлади. Илк йилларда уларнинг сотилиши нисбатан эркин бўлиб, қатъий назорат механизмлари ҳали шаклланмаган эди.

1951 йилда қабул қилинган Durham–Humphrey Amendment қонуни АҚШ фармацевтика тизимида бурилиш нуқтаси бўлди. Ушбу ҳужжат дори воситаларини икки тоифага ажратди:

• фақат рецепт билан бериладиган дорилар;

• рецептсиз (OTC) сотиладиган дорилар.

Шу пайтдан бошлаб антибиотиклар расман рецептли дори воситалари сифатида белгиланди. Кейинги ўн йилликларда, айниқса 1960–1970-йилларда антибиотикка чидамлилик муаммоси кескинлашгани сабабли, АҚШ Озиқ-овқат ва дори-дармонлар бошқармаси (FDA) назоратни янада кучайтирди.

Европа давлатларида антибиотикларни рецепт билан бериш жараёни бир вақтда ва бир хил суръатда кечмаган. 1950–1960-йилларда Буюк Британия, Германия ва Франция каби мамлакатлар антибиотикларнинг эркин сотувини чеклай бошлади.

1960–1970-йилларга келиб эса антибиотиклар деярли барча Европа мамлакатларида тўлиқ рецептли дори воситалари сифатида мустаҳкамланди. Кейинчалик Европа Иттифоқи доирасида қабул қилинган умумий фармацевтик қоидалар антибиотикларни барча аъзо давлатларда фақат рецепт билан берилишини кафолатлади.

Россияда собиқ СССР вақтида антибиотиклар расмий ҳужжатларга кўра рецептли ҳисобланган. Давлатда дорилар уч тоифага бўлинган: 

• Рецепт билан бериладиган дорилар: антибиотиклар, гормонал препаратлар, юрак, қон босими учун дорилар. 
• Рецептсиз дорилар: аспирин, анальгин, валидол, йод, зеленка, витаминлар. 
• Қатъий ҳисобдаги дорилар: таркибида наркотик ва психотроп бўлган дори воситалари. 

1991 йилдан кейин МДҲ давлатларида юз берган иқтисодий ва ҳуқуқий ўзгаришлар натижасида антибиотиклар кўп йиллар давомида  эркин сотилди. Бу эса ўз-ўзини даволаш, антибиотикларни асоссиз қўллаш ва резистентликнинг тез ўсишига олиб келди.

Фақат 2010-йиллардан бошлаб, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг антибиотикка чидамлиликка қарши глобал тавсиялари асосида, Россия, Қозоғистон, Ўзбекистон ва бошқа МДҲ давлатларида антибиотикларни рецепт билан бериш бўйича қонунчилик ва назорат тизимлари кучайтирила бошланди. Амалиётда эса қатъий назорат айниқса 2020-йиллардан кейин сезиларли даражада кучайди. 

Қозоғистонда 2020 йил COVID-19 пандемиясидан сўнг, антибиотикларни рецептсиз сотиш қатъий тақиқланди. 2021 йилга келиб назорат кучайтирилди. Қирғизистон ва Тожикистонда ҳам рецепт билан дори сотишни қатъийлаштириш тартиби босқичма-босқич ривожлантирилмоқда. 

Хулоса

Антибиотиклар инсоният ҳаётини сақлаб қолган улкан тиббий ютуқ бўлишига қарамай, уларни назоратсиз қўллаш хавфли оқибатларга олиб келди. Шу сабабли дунё мамлакатлари турли даврларда, турли суръатларда бўлса-да, антибиотикларни фақат рецепт билан бериш тизимига ўтди.

Мутахассислар таъкидлашича, рецепт тизими антибиотикка чидамлиликка қарши курашда муҳим қадам ҳисобланади. Бироқ у самарали бўлиши учун қонунчилик билан бир қаторда жамоатчилик онги, тиббий маданият ва ишончли назорат механизмлари ҳам зарур.